ÖNSÖZ
DEVLETLÄR - Birlesmis Milletlerin Teskiletin bilim, egitim
hem kültür azalari olarak toplastilar
PARISTÄ irmi sekizinci Genel Toplantisina 25 oktäbri
- 16 noyabridä 1995 yil.
Bileräk ki Birlesmis Milletlerin Teskiläti söleer:
„Biz, Birlesik Teskilätin halklari dolu olarak annamaklan
kurtarmaa gelän evlat boylarini belalardan hem cenklerdän…
enidän kavilemää insanin temel doruluklarini, inannarin
ii taraflarina hem kisinin insannik kendiliinä… hem bu neetlän
göstermää tolerantlik hem da yasamaa barabar biri birinnän,
nicä islä komsular". Aklimiza getireräk, ki ÜNESKO
Tuzuunun önsözündä 16 noyabri 1945 yilda kabuledilän
altçizilener „ki dünnä" borçlu temellensin
insannik intelektual hem ahläk görüs birliinä".
Hem da annayarak, ki insannik dooruluunun Toptan deklaratiyasinda
haberlener, ki" herbir insanin var dooruluu kendiycä düsünmää,
kendi fikiri olmaa hem ayirmaa istedii dini (18 heykel), bol olsun
kendi kanaatina hem inandiini sölemää (19 heykel),
hem da üürenmäk lääzim yardim etsin aramizda
annasmaya, saburlu olmaya hem türlü damarlardan hem inanmak
tarafindan insannarlan" (26 heykel).
Esaba alarak uygunnu uluslararasi aktlari, hep o sayida:
- Uluslararasi pakti vatandaslik hem politikalik dooruluklari.
- Uluslararasi pakti ekonomik, kultura hem sotial dooruluklari için.
- Uluslararasi konventiyayi hertürlü insannararasinda rasa
diskriminatiyalarini yoketmäk için.
- Konventiya genotid cinaet kabaatlarini tembihlemäk için
hem bu türlü kabaatlari cezalamak için.
- Konventiya usaklarin dooruluklari için.
- 1951 yilda Konventiyanin kaçkinnar için hem 1967 yildan
protokol genä kaçkinnar için. Hem bu türlü
insannarin dooruluklari için bu uurda aktlar.
- Konventiya yoketmää hertürlü diskriminatiya
formalarini karilar için.
- Konventiya türlü sakatlamaklara karsi hem zeetlemeklerä
karsi, insansizliklar danismaklarda, çellatliklar hem insansiz
yaban cezalar için.
- Deklaratiya hertürlü dayanmamazliklar, diskriminatiyalar,
religiya inannari için.
- Deklaratiya o kisilerin dooruluklari için, angilari din,
natiya, dil hem etnik azinliklari.
- Halklararasi deklaratiya ölçüleri terrorizmanin
yoketmesi için.
- Vena deklaratiyasi hem islemää Programi Halklararasi konferentiyada
insanin dooruluklari için.
- Deklaratiya hem is Programi kabuledilmä Ömürdünnää
Toplanti bulusmasinda sotial ilerlemäk interesleri için
Kopengagada.
- Ünesko nun deklaratiyasi rasalar için hem rasa körinançlari
için.
- Ünesko nun Konventiyasinin teklifleri savaslar için
diskriminatiyaya karsi üürenmäk tarafinda.
Aklimiza getireräk üçüncü onyilliin rasizmaya
karsi isini, rasizmanin diskriminatiyasini, Onyilii insanin egitimä
dooruluk uurunda, Birlesmis Milletin Teskilätin kararlari insanin
temel haki için.
Esaba alarak din konferentiyalarin tekliflerini, ani oldular 27 C/5.14
Ünesko nun General konferentiyasinin Birlesmis Milletlerin Teskilätin
Yilinda tolerantlik için hem da çikislari hem taa baska
konferentiyalarin, toplantilarini yapilma o devletlärlän,
ani onnar var aza Birlesmis Milletlerin Teskilätina Tolerantlik
için.
Çekeräk kahirli duygulari, sön zamannarda siklastiran
dayanmamazliklari zorlamaklari, terrorizmayi, ksenofobiyayi, korkunç
nationalizmayi, rasizmayi antisemitizmayi, yabanncilamayi, marginalizatiyayi,
azinlik milletlerä etnik hem din, inan azinliklara, kaçaklara,
zaametçi emigrantlara hem da zorlamaklara, korkutmaklara, kimi
kisilerä kendi dooruluklari için, düsüncesini
korumak için, ya inancini sölemäk için, angilar
baarisliklari zorlêrlar hem serbestlii yufkalêêrlar
ya da demokratiyanin ilerlemesini köstekleerlär.
Maasuz kusku vermäk o aza devletlerä dikkat olsunnar ilerlemää,
genisletmää, saygilamaa insanin dooruluunu, temel bolluklarini
herkezä, bakmadaan soya, erkeklää, dilä, natiyaya,
religiyaya, saaliina, da karsi koymaa dayanmamazliklara.
Kabulederlär hem tantanali sölerlär - ki kabuledip
haberlener tolerantli printiplerin deklaratiasi. Hem hazir yapmaa
hepsini, ne lääzim ki kaavilemää tolerant ideallarini
bizim çokluklarimizda, neçin ki tolerantlik en lääzimni
printip hem çok lääzimli kolaylik baaris için
hem da halkin sotial-economika ilerlemesi için.
Biz haberleeriz:
Statiya I - Tolerantlik annamasi
1.1. Tolerantlik sayilêr saygilii kabuletmää, annamaa
bizim dünnäda çok türlü kulturalari, bizim
kendimizi göstermektä, insanin kendiliini üzä
çikarmakta, onun birliini saymakta. Bu isä yardim eder
bilmak, açiklik, bulusup tanismaklar, düsünmenin
serbestlii, annamak kendiliini, kendi düsünmeni. Tolerantlik
bu çokluun garmoniyasi. Bu diil saade riz borcumuz, ama politika
dooruluk isteyisi steyisi. Tolerantlik - o büük isläälik,
ani getirer baarislik olsun dünnääda, o yardim eder
cenk kulturasini diistirmää baaris kulturasina.
1.2. Tolerantlik diil verilmäk yada ikiüzlülük.
Tolerantlik o öncedän aktiv davranmak, ömür dünnä
temel dooruluklari insana. Tolerantlik hiç izmet edämäzki
bu temel dooru söölenmislär basilsin, bunnar temel
paaliliklar. Tolerantlii lääzim tanisinnar hem tutsunnar
türlü devletlär, insannar, ayiri milletlär.
1.3. Tolerantlik - bu herkezin borcu çalismaa, kaavilensin
insanin dooruluklari, çokluun dooruluklari (hep o sayida kultura
çokluklari da), kaavilensin demokratiya hem birtakimnik. Tolerantlik
- bu ölä bir annamak, angisi sayilêr atilmaa dogmatizmadan
hem absolütizmadan, asliyi kaavilemää hem taa kaavilemää
halklararasinda türlü yazili kararlarlan insanin dooruluunu
da onnari asliya çikarmaa.
1.4. Saburluk, ani benzer insanin dooruluunu saygilamaa, o sayilmêr
sotial doorusuzlaa dayanmaa, ya inkär olmaa kendi derin inannarindan
ya kayil olmaa aalemin inannarina. Bu sayilêr, ki herkez hakli
tutsun kendi annamalarini hem taniyêr hep bu türlü
dooruluklari aalemä da. Bu sayilêr tanimaa, ki millet kendi
tabiyatina görä ayirilêr disgörümdän,
durumundan, isindän, lafindan, kendisini kullanmaktan paalilii
tanimaktan hem herkezin var dooruluu yasamaa baarisli uslulukta, korumaa
kendi kendiliini. Hem taa bu sayilêr, ki bir insanin annamasi,
bakisi olmaz baalayip takilsinnar baskalarina.
Statiya 2 - Devlet uuru
2.1. Devlet uurundan tolerantlik isteer dooruluklu, düskünlüksüz
zakon düzmää, tutmaa siralii mahkemede sutlarda, protesual,
administrativ normalarini. Tolerantlik taa isteer vermää
herkezinä kolaylik ekonomikada üüresin, hiç
karsilamamaa kimseycii türlü maanalarlan. Yabancilatmaklar
hem birtaraflatmak olur getirsinnär dusmannaa hem fanatizmaya.
2.2. Milletleri taa dayanmakli yapmak için devletlär düser
ratifikatiya yapsin büünkü halklararali konventiyalara
insan dooruluklari için. Hem lääzimsa düzsünnär
eni zakonnar, ki milletin içindä yapsinnar doorüluk
birtakimnaa herbirtürlü gruplardan insannara.
2.3. Halklararasinda olsun annasmak deyini lääzim herkez
insannar, topluluklar, natiyalar tanisinnar hem hatirlasinnar insan
arasinda kultura plüralizmasini. Dünnä olmaz tolerantsiz,
hem ilerlemäk hem demokratiya olmaz baarissiz.
2.4. Dayanmamazlik olur sikistirsin taa az koruyulu gruplari, olur
çikarsin onnari milletli politika yasamasindan hem zorlayip,
diskriminatiyaya düsürsün. Ama rasa için hem
millet körinançlar için Deklaratiya söleer,
ki „hepsicii insannar hem insan topluluklari halki benzamesinnar
biri birinä" (1.2 heykel)
Statiya 3. Sotial bakimnari
3.1. Tolerantlik evelä bakinca en lääzim büünkü
dünnaada. Biz yasêriz ekonomikanin globalizatiya zamaninda
hem hep taa hizlanici komunikatiyanin ilerlemesindä, gider bir
yanindan bütünnenmäk hem biri birindän baali olmak.
Bizim dünnäda insan büük sürülärlän
gezer, migratiya hem peremigratiya olêr, gider urbanizatiya
(kasabalara toplanmak) hem diisiler eski halk strukturalari. Herbir
taraf olêr çoküzlü da bu üzerä dayanmamazlik
hem dartismali konfliktär, angilari korkulu ömürdünnääya.
Bu türlü belalardan olmaz saklanmaa milletlik sinirlarinnan,
neçin ki bu var global kenarsiz is.
3.2. Tolerantlik lääzim ayiri insannar arasinda hem da aylelerdä.
Toplu gruplarda, skolalarda, universitetlerdä, baska üürenici
gruplarda, evdä, istä lääzim kaaviletmää
tolerantlik ruhunu, düzmää açiklik danismalarini,
kuskuluk biri birinä hem solidarlik. Komunikatiya kolayliklari
olur yardim etsinnär bol hem açik konusmalara, aarastirmalara,
görüsmeklerä, dialoglara, ki saçmaa hererä
paaliliklari dayanmayi, annatmayi, gamsizliin kötülüünü
gruplara ani götürerlär dayanmamazlik.
3.3. Ünesko nun Deklaratiyasi rasalar için hem milletlär
arasinda bosinançlar için sölener ayiri ölçülär
lääzim almaa birtakimnik için dooruluklari için
herbir kisinin, insan gruplarin hererdä, neredä da olsa.
Bu üzerä taa pek dikkat edilsin taa az koruyulu insan gruplarina,
ani bulunêrlar zor ekonomik hem sotial durumnarda, onnära
düser vermää halk hem zakon koruntularini, demäk
yasamak erleri için, is erleri için, saalii korumak
çin, hatirlamaa onnarin seci kulturasini, yardimnamaa üüretmäklän
sotial hem profesional kalkinmasina hem birlesmesinä.
3.4. Bu global problemneri halizlemäk için lääzim
yapmaa derin bilim aarastirmaklari, ani erlestirsinnär kontaktlari
(danismaklari), ki halklar arasinda milletlär toplu çalissinnar,
aarastirarrak sotial bilimnerindä bu uurun temel maanalarini
da kabuletmää faydali karsi ölçülär
hem yapmaa bilim aarastirmalari o monitoringa, ani verer kolaylik
çikarmaa politika kararlari hem normativ çalismalari
aza devletlerä.
Statiyä 4. Terbietmäk
4.1. Terbietmää o bir en islää kolaylik öncedän
darsizlii (dayanmamazlii) üüretmäk için hem
Tolerantlii terbietmäk için. Tolerantlik baslêr
ilkim, insani üüredip terbietmektän onnarin temel dooruluklarini
hem bolluklarini da onnari asliya çikarmaa hem üüretmää
çalissinnar kurtarmaa baskalarin da dooruluklarini.
4.2. Tolerantlik terbiedilmesi lääzim olsun bir en ilkinci
sona kalmayan imperativ; bu üzerä lääzim kabartmaa
dayma rational üüretmeyi tolerantlaa, ani açiklêêr
kultura, sotial, ekonomik, politik, inan taraflarindan dayanmamazliklari
sizintilarini, angilarin temeli zorlamak, yabancilatmak. Politika
hem üüretmäk programnari borçlu yardim etsinnär
iilestirmää annasmayi, kaaviletmää dayanismalii
insannar arasinda hem türlü soylu milletlär arasinda,
türlü dillär, dinnär hem natiyalar arasinda.
4.3. Terbietmäk tolerantlik üzerinä lääzim
doorudulsun karsi korkuyu hem yabancilii çaaran duygulara baska
soydan milletlerä. O lääzim kolay yansin gençlerdä
düzmää kendibasina kimseyä iilmemekli düsünmelerä,
kritikali annamaa dolayi, becersin annamaa temel hem moral paaliliklarini.
4.4. Biz haberleeriz, ki haziriz yasamaya çikarmaa bilim aarastirmalari,
programnarini hem bilim aarastirmalarini terbietmäk sotial bilimnerindä
tolerantlik islerini insan dooruluunda. Bu sayilêr kaldirmaa
pedagog hazirlamalarini, üüretmäk plannarini, materiallari,
ani göstererlär eni üüretmäk tehnologiyalarini
ölä, ani üüredilsin annayici cuvapli vatandaslar,
ani annêrlarlar yabanci kulturalarini, bilerlar paasini onnarin
hem hatirlêêrlar kendiliini hem aalemin saygi duygularini.
Öncedän durgutmaa dartismalari ya onnari çozmää
kuvetsiz, düüssüz, kavgasiz.
Statiya 5 - Çalismaa hazir
Biz katlanêriz tolerantlii kabartmaa karezlemeklerä hem
zorlamaklara karsi. Bu uurda kullanêriz programalari sade annadip
tanitmak üzerini bilim tarafinnan kültura yardiminnan hem
komunikatiyaylan.
Statiya 6 - Uluslararasi tolerantlik günü
Kaldirmaa, toplayip hizlandirmaa, millet topluluklarini deyini hem
kaldirmaa dikkatlii tehlikeliklerä, ani gelerlär dayanmamazliktan,
kaavilemää çalismayi, hizlandirmaa tolerantlii tutmayi,
terbietmää herkezi bu tolerantlikta onun için, onu
halizlemäk için biz tantanali haberleeriz, ani noyabrinin
16-da eer yilin nisannamaa Halklararasi tolerantlik gününü.
Harberlendi hem imzalandi noyabrinin 16-da 1995 yil. Hep o yilin çevirilmesi
bu deklaratiyanin ingiliz dilindän rus dilinä sayildi „Saburluk
printipleri deklaratiyasi.
|
